Diwygio’r senedd

Trosolwg

• Cefndir
• Y system flaenorol
• Y system newydd
• System etholiadol
• Newidiadau eraill
• Canllawiau cydraddoldeb
• Beth mae hyn yn ei olygu i fudiadau gwirfoddol sy’n ymgysylltu â’r Senedd?

Cefndir

Cyflwynwyd y system etholiadol a’r etholaethau newydd ar gyfer y Senedd gan Ddeddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau), a ddaeth yn gyfraith ym mis Mehefin 2024.

Ers ei sefydlu ym 1999, mae pwerau a chyfrifoldebau’r Senedd wedi ehangu’n sylweddol. Fodd bynnag, mae cyfansoddiad gwirioneddol y Senedd wedi aros yn gymharol ddigyfnewid dros y cyfnod hwn. Mae hyn wedi arwain at ddadl barhaus ynglŷn ag ehangu’r sefydliad, gydag un adroddiad yn disgrifio’r Senedd fel sefydliad heb ddigon o bwerau a’i bod yn cael ei gorymestyn.

Roedd ehangu’r Senedd yn rhan o Gytundeb Cydweithio Llafur Cymru-Plaid Cymru yn ystod y chweched Senedd (2021–2026). Cymeradwywyd y diwygiadau arfaethedig a ddaeth o’r cytundeb hwn gan bwyllgor trawsbleidiol y Senedd ac yn y pen draw daeth yn Ddeddf Senedd Cymru.

Y system flaenorol

Mae’r chweched Senedd, a etholwyd yn 2021, yn cynnwys 40 o etholaethau un aelod a etholwyd gan ddefnyddio’r system ‘y cyntaf i’r felin’. Mae pleidleiswyr yn bwrw un bleidlais i ethol un aelod sy’n cynrychioli un o’r 40 etholaeth yn y Senedd. Yna maent yn bwrw ail bleidlais dros eu haelod rhanbarthol. Mae 20 aelod rhanbarthol, a phedwar wedi’u hethol o bob un o’r pum rhanbarth. Mae’r aelodau ychwanegol hyn yn cael eu hethol gan ddefnyddio math o gynrychiolaeth gyfrannol rhestr gaeedig. Mae’r seddi yn cael eu dyrannu gan ddefnyddio fformiwla fathemategol o’r enw dull D’Hondt. Gyda’i gilydd, gelwir y system hon yn System Aelodau Ychwanegol.

Y system newydd

Yr etholaethau newydd

Bydd y Senedd nesaf yn cynnwys 96 o aelodau a etholir o 16 o etholaethau, gyda phob etholaeth yn ethol chwe aelod. Mae’r etholaethau wedi’u creu drwy gyfuno pob un o’r 32 o etholaethau San Steffan yng Nghymru i greu 16 o etholaethau mwy. Y seddi newydd yw:

• Bangor Conwy Môn
• Clwyd
• Fflint Wrecsam
• Gwynedd Maldwyn
• Ceredigion Penfro
• Sir Gaerfyrddin
• Gŵyr Abertawe
• Brycheiniog Tawe Nedd
• Afan Ogwr Rhondda
• Pontypridd Cynon Merthyr
• Blaenau Gwent Caerffili Rhymni
• Sir Fynwy Torfaen
• Casnewydd Islwyn
• Caerdydd Penarth
• Caerdydd Ffynnon Taf
• Pen-y-bont Morgannwg

System etholiadol

Yn ogystal â’r newidiadau i etholaethau, bydd y Senedd hefyd yn mabwysiadu system etholiadol newydd o’r enw cynrychiolaeth gyfrannol rhestr gaeedig. O dan y system hon, dim ond unwaith y bydd pleidleiswyr yn gallu pleidleisio. Byddant yn pleidleisio dros blaid yn hytrach nag ymgeisydd unigol, ac eithrio mewn achosion lle mae ymgeisydd annibynnol yn sefyll. Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd pleidleiswyr yn dewis plaid sydd wedi cyflwyno rhestr o ymgeiswyr a bennwyd ymlaen llaw ar gyfer pob etholaeth. Yna etholir ymgeiswyr yn nhrefn y rhestrau hyn, gan ddefnyddio fformiwla D’Hondt.

Newidiadau eraill 

Cyflwynwyd sawl newid arall o dan y Ddeddf hefyd. Mae tymor y Senedd wedi dychwelyd i bedair blynedd. Dyma’r drefn rhwng 1999 a 2011, cyn newid i dymhorau pum mlynedd. Mae hyn yn golygu, ar ôl etholiad y Senedd 2026, bydd etholiad canlynol y Senedd yn cael ei gynnal ym mis Mai 2030.

Bydd y diwygiadau hefyd yn cynyddu maint Llywodraeth Cymru o 12 i 17 o Weinidogion Cymru, heb gynnwys y Prif Weinidog a’r Cwnsler Cyffredinol. Mae darpariaethau yn y Ddeddf sy’n caniatáu i hyd at 19 o Weinidogion gael eu penodi gyda chymeradwyaeth y Senedd. Mae’r Ddeddf hefyd yn darparu ar gyfer Dirprwy Lywydd ychwanegol.

Canllawiau cydraddoldeb

Yn ogystal â’r newidiadau cyfreithiol i’r Senedd, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi canllawiau gwirfoddol i bleidiau gwleidyddol. Mae’r rhain yn cynnwys cyngor i ddatblygu strategaethau amrywiaeth ar gyfer etholiadau Cymru, casglu a chyhoeddi data amrywiaeth ymgeiswyr, ac ystyried cwotâu ar gyfer ymgeiswyr benywaidd.

Beth mae hyn yn ei olygu i fudiadau gwirfoddol sy’n ymgysylltu â’r Senedd?

Mae’n debygol, hyd yn oed os yw eich mudiad yn gweithio o fewn un ardal awdurdod lleol yn unig, efallai y bydd gennych bellach 12 neu fwy o ASau sy’n cynrychioli’r cymunedau rydych chi’n eu cefnogi.

Bydd y newidiadau hyn yn effeithio ar sut mae’r sector gwirfoddol yn ymgysylltu â’r Senedd mewn sawl ffordd. Yn bwysicaf oll, ni fydd gennych un AS etholaeth leol mwyach; yn hytrach, bydd gennych chwech. Mewn sawl ffordd, nid yw hyn yn wyriad dramatig o’r hen system, lle roedd gennych un AS etholaethol a phedwar AS rhanbarthol. Fodd bynnag, gwyddom fod rhai mudiadau wedi ei chael hi’n haws gweithio’n uniongyrchol gyda’u AS lleol, yn enwedig os oeddent yn gweithredu mewn un etholaeth.

Er na fydd gennych un cynrychiolydd etholaeth dynodedig mwyach, bydd cael chwe AS yn rhoi mwy o gyfleoedd i chi ymgysylltu â nhw—ac iddyn nhw ymgysylltu â chi. Mae’n debygol, hyd yn oed os yw eich mudiad yn gweithio o fewn un ardal awdurdod lleol yn unig, efallai y bydd gennych bellach 12 neu fwy o ASau sy’n cynrychioli’r cymunedau rydych chi’n eu cefnogi.

Efallai y byddwch yn gweld bod gan un o’ch ASau lleol ddiddordeb sy’n gorgyffwrdd â’ch gwaith chi, neu’n eistedd ar bwyllgor sy’n berthnasol i’ch maes polisi. Gall ymgysylltu’n strategol â’r ASau hyn fod yn fwy effeithiol. Gallwch ddod o hyd i ragor o wybodaeth am ffyrdd o ymgysylltu â’r Senedd yn ein heglurydd ynghylch ymgysylltu â’r Senedd a’r Llywodraeth.

Bydd y capasiti ychwanegol a grëir gan gynyddu nifer yr ASau hefyd yn newid agweddau ar sut mae’r sefydliad yn gweithredu. Mae’r IWA wedi awgrymu y bydd mwy o aelodau meinciau cefn, capasiti ychwanegol ar gyfer sesiynau pwyllgorau, mwy o amser dadlau canlyniadol yn y Senedd, a deddfwriaeth amlach i gyd yn ganlyniadau posibl bod â mwy o aelodau. O ganlyniad, bydd hyn yn creu cyfleoedd newydd i’r sector gwirfoddol ymgysylltu â’r Senedd, meithrin perthnasoedd, a hyrwyddo ei waith.